اشکان صارمی عبدالمجید ارفعی از برجستهترین پژوهشگران زبانهای باستانی ایران و از نخستین مترجمان ایرانی منشور کوروش بود؛ چهرهای علمی که عمر خود را صرف شناخت، خوانش و ترجمه متون ایلامی و اکدی کرد و نقش مهمی در معرفی دقیق میراث هخامنشی به جامعه علمی و عمومی ایران داشت. در این مقاله، زندگی، آثار و میراث علمی او را مرور میکنیم.
تولد و تحصیلات
عبدالمجید ارفعی در سال ۱۳۱۹ خورشیدی در ایران متولد شد. او از همان سالهای جوانی به تاریخ و زبانهای باستانی علاقهمند بود؛ علاقهای که مسیر علمیاش را شکل داد. ارفعی برای ادامه تحصیل در حوزه زبانهای باستانی میانرودان و ایلام به خارج از کشور رفت و در دانشگاههای معتبر آمریکا به تحصیل در رشته آشورشناسی و زبانهای باستانی پرداخت.
او زیر نظر استادان برجسته آشورشناسی آموزش دید و در زمینه زبان ایلامی، اکدی و خط میخی تخصص یافت؛ حوزهای بسیار پیچیده که نیازمند سالها مطالعه دقیق و کار روی الواح گِلی باستانی است.
تخصص در زبانهای باستانی
ارفعی از معدود متخصصان ایرانی بود که توانایی خواندن مستقیم متون ایلامی و اکدی را داشت. زبان ایلامی یکی از زبانهای اداری دوره هخامنشی بود و بسیاری از اسناد اقتصادی و حکومتی آن دوران به این زبان نوشته شدهاند.
تسلط او به این زبانها باعث شد در پروژههای مهم پژوهشی مربوط به اسناد باستانی ایران مشارکت داشته باشد و به یکی از چهرههای مرجع در حوزه مطالعات هخامنشی تبدیل شود.
ترجمه منشور کوروش
یکی از مهمترین اقدامات علمی او، ترجمه و تحلیل منشور کوروش بود؛ استوانهای گِلی مربوط به دوره هخامنشی که در سال ۱۸۷۹ میلادی در بابل کشف شد و امروزه در موزه بریتانیا نگهداری میشود.
منشور کوروش به خط میخی اکدی نوشته شده و شامل فرمانهای کوروش بزرگ پس از فتح بابل است. عبدالمجید ارفعی با تکیه بر دانش تخصصی خود، ترجمهای دقیق و علمی از این متن ارائه داد که مورد توجه محافل دانشگاهی قرار گرفت.
ترجمه او تلاش داشت متن را بر اساس قواعد زبانشناسی و بدون اغراقهای سیاسی یا تبلیغاتی ارائه کند؛ رویکردی که نشاندهنده تعهد علمی و بیطرفی او بود.
فعالیتهای پژوهشی و دانشگاهی
ارفعی سالها در حوزه پژوهش و آموزش فعالیت کرد و با مراکز علمی و فرهنگی ایران همکاری داشت. او در پروژههای مربوط به بررسی الواح هخامنشی و متون کشفشده از تخت جمشید مشارکت داشت و در معرفی دقیق ساختار اداری و اقتصادی ایران باستان نقشآفرینی کرد.
حضور او در نشستهای علمی، برنامههای فرهنگی و رسانهای، باعث شد زبانهای باستانی برای مخاطب عمومی نیز قابل فهمتر شود.
دیدگاه علمی و رویکرد پژوهشی
یکی از ویژگیهای مهم عبدالمجید ارفعی، تأکید بر دقت علمی و پرهیز از روایتهای هیجانی درباره تاریخ ایران باستان بود. او همواره تأکید میکرد که متون باستانی باید در بستر تاریخی خود تحلیل شوند و نباید از آنها برداشتهای امروزی و ایدئولوژیک کرد.
همین نگاه علمی باعث شد او در میان پژوهشگران به عنوان فردی دقیق، محتاط و وفادار به متن شناخته شود.
درگذشت و واکنشها
عبدالمجید ارفعی در 6 اسفند 1404 درگذشت. خبر درگذشت او با واکنش گسترده جامعه فرهنگی، پژوهشگران تاریخ و علاقهمندان به ایران باستان همراه شد. بسیاری از استادان دانشگاه و فعالان فرهنگی، او را از ستونهای اصلی مطالعات زبانهای باستانی در ایران دانستند.
درگذشت او ضایعهای مهم برای جامعه علمی کشور محسوب میشود؛ بهویژه در حوزهای تخصصی که تعداد متخصصان آن بسیار محدود است.
میراث علمی
میراث عبدالمجید ارفعی تنها در ترجمه منشور کوروش خلاصه نمیشود. او سهم مهمی در:
-
آموزش زبان ایلامی و اکدی در ایران
-
مشارکت در پژوهشهای مربوط به الواح تخت جمشید
-
ترویج نگاه علمی به تاریخ هخامنشی
-
تربیت نسل جدید پژوهشگران
داشت.
نام او در تاریخ مطالعات ایران باستان به عنوان یکی از چهرههای شاخص ثبت خواهد شد.
جمعبندی
عبدالمجید ارفعی نماد یک پژوهشگر متعهد و دقیق بود؛ فردی که سالها در سکوت علمی، متون باستانی را خواند، ترجمه کرد و به شناخت بهتر تاریخ ایران کمک نمود. ترجمه علمی منشور کوروش توسط او، گامی مهم در ارائه تصویری مستند از یکی از مهمترین اسناد تاریخی جهان بود.
یاد و نام او در حافظه فرهنگی ایران ماندگار خواهد ماند.
